📋 İçindekiler

  1. Neden MCDM
  2. MCDM Yöntem Sınıflandırma
  3. AHP — Detaylı Hesaplama
  4. Tutarlılık Oranı (CR)
  5. TOPSIS — Adım Adım
  6. ELECTRE ve PROMETHEE
  7. Bulanık (Fuzzy) MCDM
  8. Hibrit Yaklaşımlar
  9. MCDM Yazılımları
  10. Vaka 1: Fabrika Yeri Seçimi
  11. Vaka 2: ERP Yazılım Seçimi
  12. Sonuç

1. Neden MCDM (Multi-Criteria Decision Making)

Gerçek dünyada kararlar asla tek kriterli değildir. Fabrika yeri seçiminde maliyet, liman yakınlığı, işgücü kalitesi, deprem riski, teşvikler gibi 5-10 kriter aynı anda değerlendirilmelidir. İnsan beyni 3'ten fazla kriteri aynı anda tutarlı karşılaştıramaz.

Karar Tipi Kriter Sayısı Zorluk Çözüm
Tek Kriterli 1 Kolay Basit sıralama
Çok Kriterli (MCDM) 3-10 Orta AHP, TOPSIS
Çok Amaçlı (MODM) 2-5 amaç fonksiyonu Zor Goal Programming
Belirsizlik altında Kriter + belirsizlik Çok zor Fuzzy MCDM

2. MCDM Yöntem Sınıflandırma

Grup Yöntemler Yaklaşım
Değer fonksiyonu AHP, ANP, MAVT Ağırlıklı toplam skor
Uzaklık tabanlı TOPSIS, VIKOR İdeal çözüme en yakın
Baskınlık tabanlı ELECTRE, PROMETHEE İkili baskınlık ilişkisi
Bulanık (Fuzzy) Fuzzy AHP, Fuzzy TOPSIS Dilsel değişkenler (yaklaşık)

3. AHP — Detaylı Hesaplama (Fabrika Yeri Seçimi)

Saaty 1-9 Skalası:

1 = Eşit önem | 3 = Biraz daha önemli | 5 = Oldukça önemli
7 = Çok daha önemli | 9 = Mutlak derecede önemli
2, 4, 6, 8 = Ara değerler

3.1 Hiyerarşi: Fabrika Yeri Seçimi

Hedef: En uygun fabrika yerini seç

Kriterler: Maliyet (C1), Liman Uzaklığı (C2), İşgücü (C3), Teşvik (C4)

Alternatifler: Bursa, Manisa, Konya

3.2 İkili Karşılaştırma Matrisi

Maliyet Liman İşgücü Teşvik
Maliyet 1 3 5 7
Liman 1/3 1 3 5
İşgücü 1/5 1/3 1 3
Teşvik 1/7 1/5 1/3 1
Sütun Top. 1.676 4.533 9.333 16
Normalize → Ağırlıklar (özvektör):

Maliyet: (0.597+0.662+0.536+0.438)/4 = 0.558 (%55.8)
Liman: (0.199+0.221+0.321+0.313)/4 = 0.263 (%26.3)
İşgücü: (0.119+0.074+0.107+0.188)/4 = 0.122 (%12.2)
Teşvik: (0.085+0.044+0.036+0.063)/4 = 0.057 (%5.7)

4. Tutarlılık Oranı (CR) — Yalan Makinesi

Tutarlılık Hesabı:

λmax = 4.118
CI = (λmax − n) / (n − 1) = (4.118 − 4) / 3 = 0.039

RI(4) = 0.90 (Saaty rastgele indeks tablosu)
CR = CI / RI = 0.039 / 0.90 = 0.044 < 0.10 ✅ Tutarlı!

Eğer CR > 0.10 çıksaydı → "Karar verici çelişiyor, matrisi düzelt!"

4.1 Rastgele İndeks (RI) Tablosu

n 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
RI 0.00 0.00 0.58 0.90 1.12 1.24 1.32 1.41 1.45 1.49

5. TOPSIS — İdeal Çözüme Uzaklık

Şehir Maliyet (w=0.558) Liman (w=0.263) İşgücü (w=0.122) Teşvik (w=0.057) d⁺ d⁻ CC Sıra
Bursa 7 9 8 6 0.031 0.092 0.748 1 ✅
Manisa 8 6 7 8 0.055 0.068 0.553 2
Konya 9 3 6 9 0.089 0.048 0.350 3

6. ELECTRE ve PROMETHEE

Özellik ELECTRE PROMETHEE
Yaklaşım Concordance/Discordance Preference fonksiyonu
Çıktı Baskın olmayan seti eler Tam sıralama (net akış)
Eşik değer c, d eşik parametreleri 6 farklı tercih fonksiyonu
Kullanım Kabul/red kararları Çevresel, stratejik

7. Bulanık (Fuzzy) MCDM

Neden Fuzzy

Normal AHP: "Maliyet liman yakınlığından 3 kat önemli" (kesin)
Fuzzy AHP: "Yaklaşık 2 ile 4 arası önemli" → (2, 3, 4) üçgensel bulanık sayı

Avantaj: Belirsizlik ve subjektifliği modelliyor
Dezavantaj: Hesaplama karmaşıklığı artıyor

8. Hibrit Yaklaşımlar

Hibrit Model Ağırlık Sıralama Avantaj
AHP-TOPSIS AHP TOPSIS En popüler, güvenilir
Fuzzy AHP-VIKOR Fuzzy AHP VIKOR Belirsizlik + uzlaşma
ANP-ELECTRE ANP (ağ) ELECTRE Kriter etkileşimi
BWM-TOPSIS BWM TOPSIS Daha az karşılaştırma

9. MCDM Yazılımları

Yazılım Yöntemler Lisans
Expert Choice AHP Ticari
Super Decisions ANP/AHP Ücretsiz (akademik)
Visual PROMETHEE PROMETHEE Akademik ücretsiz
Python (pyDecision) 29+ yöntem Açık kaynak
Excel AHP, TOPSIS Manuel kurulum

10. Vaka Çalışması 1: Fabrika Yeri Seçimi — AHP-TOPSIS

🏭 Otomotiv Grubu — Yeni Fabrika Yeri Kararı
Kriter Ağırlık Bursa Manisa Konya
Arazi+İnşaat Maliyeti 0.30 6 7 9
Liman Uzaklığı (ihracat) 0.25 9 7 3
Nitelikli İşgücü 0.20 8 6 5
Devlet Teşviki 0.15 5 7 9
Deprem Riski (düşük=iyi) 0.10 4 6 8

Sonuç: TOPSIS CC skorları — Bursa: 0.72, Manisa: 0.65, Konya: 0.51. Bursa seçildi. Duyarlılık analizi: Liman ağırlığı %15'e düşürülürse Manisa 1. sıraya geçiyor → kriter ağırlığı kritik!

11. Vaka Çalışması 2: ERP Yazılım Seçimi

💻 İmalat Şirketi — ERP Seçimi (Fuzzy AHP-TOPSIS)
Alternatif CC Skoru Sıra Güçlü Tarafı
SAP S/4HANA 0.78 1 ✅ Sektör derinliği, global
Oracle Cloud 0.71 2 Veritabanı gücü
Microsoft D365 0.68 3 Office entegrasyonu
Yerli ERP 0.52 4 Maliyet avantajı

12. Sonuç

🏁
MCDM Uygulama Rehberi:

🎯 Problemi tanımla → Hedef + Kriterler + Alternatifler
📐 AHP ile ağırlıklandır → Saaty skalası + CR < 0.10
🎯 TOPSIS ile sırala → İdeal çözüme en yakın
🧪 Duyarlılık analizi yap → Ağırlıkları değiştir, sonuç değişiyor mu
🔄 Belirsizlik varsa → Fuzzy versiyonlarına geç
✅ Rapor yaz → Yönetim kuruluna matematiksel kanıt sun