İçindekiler
- Stratejik Satınalma Temelleri
- Kraljic Matrisi
- Tedarikçi Değerlendirme Kriterleri
- AHP Yöntemi — Detaylı Hesaplama
- TOPSIS Yöntemi — Adım Adım
- VIKOR Yöntemi
- Yöntem Karşılaştırması
- TCO (Total Cost of Ownership)
- Tedarikçi Skor Kartı
- Vaka 1: Bakır Tedarikçisi AHP-TOPSIS
- Vaka 2: IT Hizmet Tedarikçisi VIKOR
- Sonuç
1. Stratejik Satınalma Temelleri
Satınalma, 2000'li yıllarda "maliyet kesen fonksiyon" olmaktan çıkıp stratejik değer yaratan bir süreç haline gelmiştir. Toplam maliyetin %50-70'i satınalma kararlarına bağlıdır.
Satınalma Kâr Kaldıraç Etkisi:
₺100M ciro, %5 kâr marjı = ₺5M kâr
Satışları %10 artır › ₺110M ciro › ₺5.5M kâr (+₺0.5M)
Satınalma maliyetini %2 azalt › ₺100M ciro › ₺6.4M kâr (+₺1.4M)
%2'lik satınalma tasarrufu = %10'luk satış artışından 2.8× daha etkili!
₺100M ciro, %5 kâr marjı = ₺5M kâr
Satışları %10 artır › ₺110M ciro › ₺5.5M kâr (+₺0.5M)
Satınalma maliyetini %2 azalt › ₺100M ciro › ₺6.4M kâr (+₺1.4M)
%2'lik satınalma tasarrufu = %10'luk satış artışından 2.8× daha etkili!
2. Kraljic Matrisi
| Kadran | Tedarik Riski | Kâr Etkisi | Strateji | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| Stratejik | Yüksek | Yüksek | Ortaklık, uzun vadeli sözleşme | Motor, yarı iletken |
| Kaldıraç | Düşük | Yüksek | Rekabetçi ihale, fiyat baskısı | Çelik, plastik |
| Darboğaz | Yüksek | Düşük | Güvence planı, alternatif ara | Özel sensör, nadir metal |
| Rutin | Düşük | Düşük | Otomatize, e-ihale | Ofis malzemesi, cıvata |
3. Tedarikçi Değerlendirme Kriterleri
| Ana Kriter | Alt Kriterler | Ağırlık (Sektör Ort.) | Ölçüm |
|---|---|---|---|
| Kalite | PPM, ISO sertifika, giriş kontrol ret | %25-40 | PPM < 500 |
| Fiyat | Birim fiyat, ödeme vadesi, yıllık indirim | %20-35 | TCO bazlı |
| Teslimat | OTD %, lead time, esneklik | %15-25 | OTD > %95 |
| Teknoloji | Ar-Ge kapasitesi, otomasyon, inovasyon | %10-20 | Yıllık Ar-Ge harcaması |
| Finansal Güç | Cari oran, borç/özkaynak, kredi notu | %5-15 | D&B skoru |
| Sürdürülebilirlik | ESG skoru, karbon ayak izi | %5-10 | CDP/EcoVadis |
4. AHP (Analitik Hiyerarşi Prosesi) — Detaylı Hesaplama
Saaty 1-9 Skalası:
1 = Eşit önem
3 = Orta derecede önemli
5 = Güçlü derecede önemli
7 = Çok güçlü derecede önemli
9 = Mutlak önemli
2,4,6,8 = Ara değerler
1 = Eşit önem
3 = Orta derecede önemli
5 = Güçlü derecede önemli
7 = Çok güçlü derecede önemli
9 = Mutlak önemli
2,4,6,8 = Ara değerler
4.1 İkili Karşılaştırma Matrisi (3 Kriter Örneği)
| Kalite | Fiyat | Teslimat | |
|---|---|---|---|
| Kalite | 1 | 3 | 5 |
| Fiyat | 1/3 | 1 | 3 |
| Teslimat | 1/5 | 1/3 | 1 |
| Sütun Top. | 1.533 | 4.333 | 9 |
Normalizasyon › Ağırlıklar:
Kalite: (1/1.533 + 3/4.333 + 5/9) / 3 = (0.652+0.692+0.556)/3 = 0.633
Fiyat: (0.217+0.231+0.333)/3 = 0.260
Teslimat: (0.130+0.077+0.111)/3 = 0.106
Tutarlılık Kontrolü:
= 3.039, CI = (3.039-3)/(3-1) = 0.0195
RI(3) = 0.58
CR = CI/RI = 0.0195/0.58 = 0.034 < 0.10 ? Tutarlı!
Kalite: (1/1.533 + 3/4.333 + 5/9) / 3 = (0.652+0.692+0.556)/3 = 0.633
Fiyat: (0.217+0.231+0.333)/3 = 0.260
Teslimat: (0.130+0.077+0.111)/3 = 0.106
Tutarlılık Kontrolü:
= 3.039, CI = (3.039-3)/(3-1) = 0.0195
RI(3) = 0.58
CR = CI/RI = 0.0195/0.58 = 0.034 < 0.10 ? Tutarlı!
5. TOPSIS Yöntemi — Adım Adım
| Adım | İşlem | Formül |
|---|---|---|
| 1 | Karar matrisi oluştur | m alternatif × n kriter |
| 2 | Normalize et | rij = xij / (xij²) |
| 3 | Ağırlıkla çarp | vij = wj × rij |
| 4 | İdeal çözümleri bul | A = {max vij}, A = {min vij} |
| 5 | Öklit uzaklıkları | d = (vij-Aj)², d = (vij-Aj)² |
| 6 | Yakınlık skoru | CCi = d / (d + d) › En yüksek kazanır |
5.1 TOPSIS Sayısal Örneği
| Tedarikçi | Kalite (w=0.63) | Fiyat (w=0.26) | Teslimat (w=0.11) | d | d | CC | Sıra |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| T1 | 85 | 72 | 90 | 0.042 | 0.091 | 0.684 | 3 |
| T2 | 92 | 68 | 95 | 0.018 | 0.105 | 0.854 | 1 |
| T3 | 78 | 85 | 88 | 0.065 | 0.072 | 0.525 | 4 |
| T4 | 88 | 75 | 92 | 0.031 | 0.098 | 0.760 | 2 |
6. VIKOR Yöntemi
VIKOR — Uzlaşma Çözüm:
Si = wj × (f*j - fij) / (f*j - fj) (Grup faydası)
Ri = max[wj × (f*j - fij) / (f*j - fj)] (Bireysel pişmanlık)
Qi = v×(Si-S*)/(S-S*) + (1-v)×(Ri-R*)/(R-R*)
v = 0.5 (dengeli), v > 0.5 (grup faydasına ağırlık)
En düşük Qi › En iyi alternatif
Si = wj × (f*j - fij) / (f*j - fj) (Grup faydası)
Ri = max[wj × (f*j - fij) / (f*j - fj)] (Bireysel pişmanlık)
Qi = v×(Si-S*)/(S-S*) + (1-v)×(Ri-R*)/(R-R*)
v = 0.5 (dengeli), v > 0.5 (grup faydasına ağırlık)
En düşük Qi › En iyi alternatif
7. MCDM Yöntem Karşılaştırması
| Özellik | AHP | TOPSIS | VIKOR | ELECTRE |
|---|---|---|---|---|
| Kriter ağırlığı | İkili karşılaştırma | Dışarıdan | Dışarıdan | Dışarıdan |
| Tutarsızlık testi | CR | |||
| Sübjektif girdi | Yüksek | Orta | Orta | Düşük |
| Çıktı | Tam sıralama | Tam sıralama | Uzlaşma çözüm | Baskınlık ilişkisi |
| Hassasiyet | Az alternatif | Çok alternatif | Çatışan kriterler | Dışlama |
| En iyi kullanım | Kriter belirsiz | Hızlı sıralama | Uzlaşma gerekli | Kabul/red kararı |
8. TCO (Total Cost of Ownership) Hesabı
TCO = Fiyat + Sipariş + Lojistik + Kalite + Stok + Risk
Örnek (1.000 parça siparişi):
Birim fiyat: ₺50 × 1.000 = ₺50.000
+ Sipariş maliyeti: ₺200
+ Nakliye: ₺2.500
+ Gümrük + vergi: ₺3.000
+ Giriş kontrol: ₺800
+ Ret/iade maliyeti (%2 × ₺50 × 1.000 × 3 = ₺3.000): ₺3.000
+ Stok taşıma (30 gün × %20/365 × ₺50.000): ₺822
+ Risk primi (tek kaynak): ₺1.500
TCO = ₺61.822 › Birim TCO = ₺61.82
(Birim fiyattan %24 daha yüksek!)
Örnek (1.000 parça siparişi):
Birim fiyat: ₺50 × 1.000 = ₺50.000
+ Sipariş maliyeti: ₺200
+ Nakliye: ₺2.500
+ Gümrük + vergi: ₺3.000
+ Giriş kontrol: ₺800
+ Ret/iade maliyeti (%2 × ₺50 × 1.000 × 3 = ₺3.000): ₺3.000
+ Stok taşıma (30 gün × %20/365 × ₺50.000): ₺822
+ Risk primi (tek kaynak): ₺1.500
TCO = ₺61.822 › Birim TCO = ₺61.82
(Birim fiyattan %24 daha yüksek!)
9. Tedarikçi Skor Kartı
| KPI | Hedef | A+ | A | B | C |
|---|---|---|---|---|---|
| PPM (hatalı parça) | < 100 | < 50 | 50-100 | 100-500 | > 500 |
| OTD (%) | > 95% | > 98% | 95-98% | 90-95% | < 90% |
| Fiyat rekabetçiliği | Piyasa ort. | < %95 | %95-100 | %100-105 | > %105 |
| Yanıt süresi (teklif) | < 3 gün | < 1 gün | 1-3 gün | 3-7 gün | > 7 gün |
| ESG/Sürdürülebilirlik | ISO 14001 | EcoVadis Gold | Silver | Bronze | Yok |
10. Vaka Çalışması 1: Bakır Tedarikçisi AHP-TOPSIS
Beyaz Eşya Üreticisi — Kompresör Bakır Tedarikçisi
| Tedarikçi | CC Skoru | AHP Ağırlıklı | Sıra |
|---|---|---|---|
| T1 | 0.73 | 73.4 | 2 |
| T2 | 0.81 | 81.2 | 1 |
| T3 | 0.65 | 65.0 | 3 |
| T4 | 0.59 | 58.8 | 4 |
| T5 | 0.44 | 44.1 | 5 |
Sonuç: T2 seçildi. 12 ay sonra PPM %340›%89, OTD %91›%97. TCO'da yıllık ₺2.1M tasarruf.
11. Vaka Çalışması 2: IT Hizmet Tedarikçisi VIKOR
Banka — Bulut Hizmet Sağlayıcı Seçimi
| Kriter | Ağırlık | AWS | Azure | GCP |
|---|---|---|---|---|
| Güvenlik (KVKK) | 0.30 | 9 | 9 | 8 |
| Maliyet (3 yıl TCO) | 0.25 | 7 | 8 | 9 |
| Performans (SLA) | 0.20 | 9 | 8 | 8 |
| Türkiye veri merkezi | 0.15 | Yok | Var | Yok |
| Destek ekosistemi | 0.10 | 8 | 9 | 7 |
VIKOR Q skoru: Azure=0.12 (1.), AWS=0.38 (2.), GCP=0.71 (3.)
Karar: Azure seçildi — Türkiye veri merkezi KVKK uyumunu garanti etti.
12. Sonuç
Tedarikçi Seçimi Yol Haritası:
Kraljic matrisi › Ürünleri stratejik sınıfla
Kriterleri belirle › Kalite, Fiyat, Teslimat, Teknoloji
AHP ile ağırlıklandır › Saaty skalası + tutarlılık testi
TOPSIS ile sırala › İdeal çözüme en yakın tedarikçi
TCO hesapla › Birim fiyat gerçek maliyet
Skor kartı kur › PPM, OTD, ESG izle
Yılda 2 kez gözden geçir › Tedarikçi performansı değişir
Kraljic matrisi › Ürünleri stratejik sınıfla
Kriterleri belirle › Kalite, Fiyat, Teslimat, Teknoloji
AHP ile ağırlıklandır › Saaty skalası + tutarlılık testi
TOPSIS ile sırala › İdeal çözüme en yakın tedarikçi
TCO hesapla › Birim fiyat gerçek maliyet
Skor kartı kur › PPM, OTD, ESG izle
Yılda 2 kez gözden geçir › Tedarikçi performansı değişir