📋 İçindekiler
- Tarihçe: Taylor ve Bilimsel Yönetim
- Zaman Etüdünün Temel Adımları
- Standart Zaman Hesabı
- Performans Değerlendirme (Rating) Sistemleri
- Paylar (Allowances)
- Gözlem Sayısı Hesabı
- Detaylı Hesapla Örneği
- MTM ve Sentetik Veriler
- MOST Sistemi
- İş Örneklemesi (Work Sampling)
- Vaka 1: Otomotiv Montaj Hattı
- Vaka 2: Depo Operasyonu
- Sonuç
1. Tarihçe: Taylor ve Bilimsel Yönetim
19. yüzyılın sonlarında Bethlehem Çelik şirketinde çalışan F.W. Taylor, işçilerin "ne kadar sürede ne yapmaları gerektiğine" patronun hislerine değil, matematikle karar verilmesi gerektiğini savundu.
Taylor'ın Bethlehem Çelik Deneyi (1898):
Problem: Koca bir kürekle demir cevheri de, kömür de atılıyordu.
Çözüm: Taylor işi analiz etti, kürek boyutlarını materyale göre değiştirdi.
Sonuç: Kürekçi başına günlük yükleme: 12.5 ton → 47.5 ton (+%280!)
İşçi sayısı: 500 → 140 (aynı iş hacmi)
"Bilimsel Yönetim İlkeleri" (1911) kitabı ile Endüstri Mühendisliği mesleği doğdu.
Problem: Koca bir kürekle demir cevheri de, kömür de atılıyordu.
Çözüm: Taylor işi analiz etti, kürek boyutlarını materyale göre değiştirdi.
Sonuç: Kürekçi başına günlük yükleme: 12.5 ton → 47.5 ton (+%280!)
İşçi sayısı: 500 → 140 (aynı iş hacmi)
"Bilimsel Yönetim İlkeleri" (1911) kitabı ile Endüstri Mühendisliği mesleği doğdu.
1.1 İş Etüdü Tarihsel Gelişimi
| Yıl | Kişi | Katkı |
|---|---|---|
| 1898 | F.W. Taylor | Bilimsel yönetim, kronometre ile zaman etüdü |
| 1911 | F. Gilbreth | Mikro hareket analizi (Therbligs), film ile kayıt |
| 1940 | H.B. Maynard | MTM (Methods-Time Measurement) sistemi |
| 1960 | K. Zandin | MOST (Maynard Operation Sequence Technique) |
| 1980+ | Çeşitli | MTM-UAS, dijital zaman etüdü yazılımları |
| 2020+ | AI/Kamera | Bilgisayar vizyonu ile otomatik zaman ölçümü |
2. Zaman Etüdünün Temel Adımları
| Adım | İşlem | Araç | Kritik Nokta |
|---|---|---|---|
| 1. İşi Öğelere Böl | İşi 5-10 sn'lik mikro adımlara ayır | Video analiz, gözlem | Her öge ölçülebilir olmalı |
| 2. Gözlem ve Ölçüm | n kez ölç, anormal süreleri çıkar | Kronometre, dijital app | Yeterli gözlem sayısı |
| 3. Rating (Tempo) | Operatörün çalışma hızını değerlendir | Westinghouse, BSI 0-100 | En subjektif adım! |
| 4. Normal Zaman | NT = OT × RF | Hesaplama | Rating doğruluğu kritik |
| 5. Payları Ekle | ST = NT × (1 + Allowance) | ILO tabloları | Ortam koşullarına göre |
3. Standart Zaman Hesabı
Temel Formül:
ST = NT × (1 + A)
ST: Standart Zaman (Standard Time)
NT: Normal Zaman = OT × RF
OT: Gözlem süresi ortalaması (Observed Time)
RF: Rating Factor (Performans değerlendirme)
A: Toplam pay yüzdesi (Allowance)
Alternatif formül (pay ayrı eklendiğinde):
ST = NT + (NT × Kişisel Pay) + (NT × Yorulma Payı) + (NT × Gecikme Payı)
ST = NT × (1 + A)
ST: Standart Zaman (Standard Time)
NT: Normal Zaman = OT × RF
OT: Gözlem süresi ortalaması (Observed Time)
RF: Rating Factor (Performans değerlendirme)
A: Toplam pay yüzdesi (Allowance)
Alternatif formül (pay ayrı eklendiğinde):
ST = NT + (NT × Kişisel Pay) + (NT × Yorulma Payı) + (NT × Gecikme Payı)
4. Performans Değerlendirme (Rating) Sistemleri
| Sistem | Skala | Normal Tempo | Açıklama |
|---|---|---|---|
| BSI 0-100 | 0-133 | 100 = Normal | İngiltere standardı, en yaygın |
| Westinghouse | 4 faktör | Toplam = 1.00 | Beceri + Çaba + Koşullar + Tutarlılık |
| Bedaux | 0-100 | 60 = Normal | Eski sistem, nadiren kullanılır |
4.1 Westinghouse Sistemi Detayı
| Faktör | Süper | Mükemmel | İyi | Ortalama | Adil | Zayıf |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Beceri (Skill) | +0.15 | +0.11 | +0.06 | 0.00 | −0.05 | −0.16 |
| Çaba (Effort) | +0.13 | +0.10 | +0.05 | 0.00 | −0.04 | −0.12 |
| Koşullar (Conditions) | +0.06 | +0.04 | +0.02 | 0.00 | −0.03 | −0.07 |
| Tutarlılık (Consistency) | +0.04 | +0.03 | +0.01 | 0.00 | −0.02 | −0.04 |
Westinghouse Örnek:
Beceri: İyi (+0.06), Çaba: Ortalama (0.00)
Koşullar: Adil (−0.03), Tutarlılık: İyi (+0.01)
RF = 1.00 + 0.06 + 0.00 − 0.03 + 0.01 = 1.04
→ Operatör normalin %4 üstünde çalışıyor
Beceri: İyi (+0.06), Çaba: Ortalama (0.00)
Koşullar: Adil (−0.03), Tutarlılık: İyi (+0.01)
RF = 1.00 + 0.06 + 0.00 − 0.03 + 0.01 = 1.04
→ Operatör normalin %4 üstünde çalışıyor
5. Paylar (Allowances)
| Pay Türü | Tipik Aralık | Açıklama |
|---|---|---|
| Kişisel İhtiyaçlar | %5-7 | Tuvalet, su, kısa mola |
| Temel Yorulma | %4 | Fiziksel çalışma yorgunluğu (tüm işler) |
| Değişken Yorulma | %0-20+ | Ağır kaldırma, duruş, sıcaklık, gürültü |
| Kaçınılmaz Gecikmeler | %1-5 | Makine beklemesi, alet değişimi |
| Özel Paylar | Değişken | Koruyucu ekipman giyinme, temizlik |
ILO Değişken Yorulma Payı Hesabı:
Kuvvet uygulama (5-10 kg): +%3
Ayakta çalışma: +%2
Ortam sıcaklığı (>30°C): +%5
Gürültü seviyesi (>85 dB): +%2
Monotonluk: +%1-4
Göz yorgunluğu (ince iş): +%2-5
Toplam pay = Kişisel + Temel yorulma + Değişken yorulma + Gecikme
Kuvvet uygulama (5-10 kg): +%3
Ayakta çalışma: +%2
Ortam sıcaklığı (>30°C): +%5
Gürültü seviyesi (>85 dB): +%2
Monotonluk: +%1-4
Göz yorgunluğu (ince iş): +%2-5
Toplam pay = Kişisel + Temel yorulma + Değişken yorulma + Gecikme
6. Gözlem Sayısı Hesabı
İstatistiksel formül (%95 güven, ±5% hata):
n = (z × s / (E × x̄))²
z = 1.96 (%95 güven)
s = Örneklem standart sapması
E = Kabul edilebilir hata oranı (0.05)
x̄ = Örneklem ortalaması
Örnek: 10 ön gözlemde x̄ = 42 sn, s = 5.3 sn
n = (1.96 × 5.3 / (0.05 × 42))² = (10.39 / 2.1)² = 4.95² = 25 gözlem
Pratik Kılavuz (Maytag tablosu):
Çevrim süresi < 0.10 dk → 200 gözlem
0.10-0.25 dk → 100 gözlem
0.25-0.50 dk → 60 gözlem
0.50-0.75 dk → 40 gözlem
0.75-1.00 dk → 30 gözlem
1.00-2.00 dk → 20 gözlem
> 2.00 dk → 15 gözlem
n = (z × s / (E × x̄))²
z = 1.96 (%95 güven)
s = Örneklem standart sapması
E = Kabul edilebilir hata oranı (0.05)
x̄ = Örneklem ortalaması
Örnek: 10 ön gözlemde x̄ = 42 sn, s = 5.3 sn
n = (1.96 × 5.3 / (0.05 × 42))² = (10.39 / 2.1)² = 4.95² = 25 gözlem
Pratik Kılavuz (Maytag tablosu):
Çevrim süresi < 0.10 dk → 200 gözlem
0.10-0.25 dk → 100 gözlem
0.25-0.50 dk → 60 gözlem
0.50-0.75 dk → 40 gözlem
0.75-1.00 dk → 30 gözlem
1.00-2.00 dk → 20 gözlem
> 2.00 dk → 15 gözlem
7. Detaylı Hesaplama Örneği
| Öğe | Gözlem 1 | Gözlem 2 | Gözlem 3 | Gözlem 4 | Gözlem 5 | OT (Ort.) | Rating | NT |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Parça al | 8 | 7 | 9 | 8 | 7 | 7.8 sn | 1.05 | 8.19 sn |
| Yerleştir | 12 | 14 | 11 | 13 | 12 | 12.4 sn | 0.95 | 11.78 sn |
| Cıvatala | 18 | 17 | 19 | 18 | 20 | 18.4 sn | 1.00 | 18.40 sn |
| Kontrol et | 5 | 6 | 5 | 5 | 6 | 5.4 sn | 1.10 | 5.94 sn |
Hesaplama:
Toplam NT = 8.19 + 11.78 + 18.40 + 5.94 = 44.31 sn
Paylar: Kişisel %5 + Temel yorulma %4 + Ayakta çalışma %2 + Gürültü %2 = %13
ST = 44.31 × (1 + 0.13) = 50.07 sn ≈ 50 sn
Günlük üretim kapasitesi (8 saat): 8 × 3600 / 50 = 576 parça/gün
Toplam NT = 8.19 + 11.78 + 18.40 + 5.94 = 44.31 sn
Paylar: Kişisel %5 + Temel yorulma %4 + Ayakta çalışma %2 + Gürültü %2 = %13
ST = 44.31 × (1 + 0.13) = 50.07 sn ≈ 50 sn
Günlük üretim kapasitesi (8 saat): 8 × 3600 / 50 = 576 parça/gün
8. MTM (Methods-Time Measurement)
PTS (Predetermined Time Systems) — mühendis kronometre tutmaz; operatörün hareketlerini gözlemler, tablodan TMU karşılıklarını toplayarak Standart Zaman hesablar. 1 TMU = 0.036 saniye = 0.0006 dakika.
| MTM Hareketi | Mesafe/Detay | TMU | Saniye |
|---|---|---|---|
| Reach (Uzanma) | 30 cm, Case B | 12.9 | 0.46 |
| Grasp (Kavrama) | Kolay kavrama | 2.0 | 0.07 |
| Move (Taşıma) | 45 cm, Case C | 16.7 | 0.60 |
| Position (Konumlama) | Yarı simetrik, kolay | 9.1 | 0.33 |
| Release (Bırakma) | Normal bırakma | 2.0 | 0.07 |
| Turn (Çevirme) | 90°, küçük nesne | 3.5 | 0.13 |
| Eye Focus (Göz Odak) | Kontrol bakışı | 7.3 | 0.26 |
MTM vs Kronometre:
✅ MTM subjektif rating ortadan kalkar
✅ İş daha tasarım aşamasındayken süre hesaplanabilir
✅ Sendika itirazı minimize edilir
❌ Eğitim süresi uzun (40+ saat sertifikasyon)
❌ Makine bekleme süreleri ayrıca eklenmeli
❌ Çok detaylı → büyük işlerde zaman alıcı (MOST daha hızlı)
✅ MTM subjektif rating ortadan kalkar
✅ İş daha tasarım aşamasındayken süre hesaplanabilir
✅ Sendika itirazı minimize edilir
❌ Eğitim süresi uzun (40+ saat sertifikasyon)
❌ Makine bekleme süreleri ayrıca eklenmeli
❌ Çok detaylı → büyük işlerde zaman alıcı (MOST daha hızlı)
9. MOST (Maynard Operation Sequence Technique)
MOST — MTM'den 5-10x daha hızlı analiz:
3 temel hareket dizisi:
1. Genel Taşıma (General Move):
A B G — A B P — A
(Action distance, Body motion, Gain control — Action, Body, Place — Action)
2. Kontrollü Taşıma (Controlled Move):
A B G — M X I — A
(Move controlled, Process time, Align)
3. Alet Kullanımı (Tool Use):
A B G — A B P — F/L/C/S/M/R/T — A B P — A
(Fasten, Loosen, Cut, Surface treat, Measure, Record, Think)
Her parametreye 0, 1, 3, 6, 10, 16 indeks değeri verilir.
Toplam indeks × 10 = TMU
3 temel hareket dizisi:
1. Genel Taşıma (General Move):
A B G — A B P — A
(Action distance, Body motion, Gain control — Action, Body, Place — Action)
2. Kontrollü Taşıma (Controlled Move):
A B G — M X I — A
(Move controlled, Process time, Align)
3. Alet Kullanımı (Tool Use):
A B G — A B P — F/L/C/S/M/R/T — A B P — A
(Fasten, Loosen, Cut, Surface treat, Measure, Record, Think)
Her parametreye 0, 1, 3, 6, 10, 16 indeks değeri verilir.
Toplam indeks × 10 = TMU
10. İş Örneklemesi (Work Sampling)
İş Örneklemesi Formülü:
n = z² × p × (1−p) / e²
z = 1.96 (%95 güven)
p = Tahmini faaliyet oranı
e = Kabul edilebilir hata
Örnek: Bir tezgah operatörünün çalışma oranı ~%70 tahmin ediliyor.
±%5 hata ile kaç gözlem gerekli
n = 1.96² × 0.70 × 0.30 / 0.05² = 3.8416 × 0.21 / 0.0025 = 323 gözlem
n = z² × p × (1−p) / e²
z = 1.96 (%95 güven)
p = Tahmini faaliyet oranı
e = Kabul edilebilir hata
Örnek: Bir tezgah operatörünün çalışma oranı ~%70 tahmin ediliyor.
±%5 hata ile kaç gözlem gerekli
n = 1.96² × 0.70 × 0.30 / 0.05² = 3.8416 × 0.21 / 0.0025 = 323 gözlem
11. Vaka Çalışması 1: Otomotiv Montaj Hattı
🚗 Otomotiv Fabrikası — Kapı Montajı Zaman Etüdü
| Metrik | Öncesi | Sonrası | İyileşme |
|---|---|---|---|
| Çevrim süresi | 68 sn | 52 sn | %24 azalma |
| Değer katan süre oranı | %58 | %78 | +20 puan |
| Yürüme mesafesi/çevrim | 12.4 m | 4.8 m | %61 azalma |
| Alet arama süresi | 8.2 sn | 1.5 sn | %82 azalma (5S) |
| Günlük üretim | 424 araç | 554 araç | +130 araç/gün |
| Ergonomik risk (RULA) | Skor 6 (yüksek) | Skor 3 (düşük) | İstasyon yeniden tasarım |
Yöntem: MTM-UAS ile 12 istasyon analiz edildi. 5S + layout değişikliği ile yürüme mesafesi azaltıldı. Alet yerleşimi shadow board ile optimize edildi.
12. Vaka Çalışması 2: Depo Operasyonu
📦 Lojistik Depo — Sipariş Toplama İş Örneklemesi
| Faaliyet | Gözlem Sayısı | Oran | Yorum |
|---|---|---|---|
| Ürün toplama | 142 | %35 | Değer katan iş |
| Yürüme | 154 | %38 | İsraf! Raf düzenlemesi gerekli |
| Bekleme (sipariş) | 49 | %12 | Bilgi akışı gecikmesi |
| Kontrol/sayım | 32 | %8 | Gerekli ama optimize edilebilir |
| Kişisel mola | 28 | %7 | Normal aralıkta |
| TOPLAM | 405 | %100 | — |
Sonuç: Yürüme %38 — en büyük israf. ABC analizi ile hızlı hareket eden ürünler toplama noktasına yakınlaştırıldı. Yürüme oranı %38→%21'e düştü. Saatlik sipariş toplama %42 arttı.
13. Sonuç
Zaman Etüdü Araç Seçim Rehberi:
⏱ Kronometre → Mevcut iş ölçümü, en yaygın
📐 MTM-UAS → Tasarım aşamasında süre tahmini, orta detay
📏 MOST → Hızlı analiz, büyük ölçekli projeler
📊 İş Örneklemesi → Genel verimlilik oranı, iş analizi
🎥 Video Analiz → Detaylı hareket analizi, eğitim materyali
🤖 AI/Kamera → Otomatik çevrim ölçümü (geleceğin standardı)
⏱ Kronometre → Mevcut iş ölçümü, en yaygın
📐 MTM-UAS → Tasarım aşamasında süre tahmini, orta detay
📏 MOST → Hızlı analiz, büyük ölçekli projeler
📊 İş Örneklemesi → Genel verimlilik oranı, iş analizi
🎥 Video Analiz → Detaylı hareket analizi, eğitim materyali
🤖 AI/Kamera → Otomatik çevrim ölçümü (geleceğin standardı)